Historia roweru przypomina układanie puzzli z kilku epok, bo nie narodził się on w jednej chwili, lecz składał się z kolejnych pomysłów. Dosłownie: współczesny rower jest efektem wielu wynalazków rozwijanych od początku XIX wieku. Pytanie „kiedy wynaleziono rower?” nie ma więc jednej prostej daty, ale da się wskazać moment startowy i najważniejsze przełomy. Najkrótsza odpowiedź brzmi: za początek historii roweru uznaje się rok 1817, gdy Karl von Drais zaprezentował maszynę biegową.
Początek: 1817 i maszyna Karla von Draisa
Za pierwszy praktyczny przodek roweru najczęściej uznaje się pojazd skonstruowany przez niemieckiego wynalazcę Karla von Draisa w 1817 roku. Była to tak zwana drezyna, nazywana też „maszyną biegową”. Nie miała pedałów. Żeby jechać, należało odpychać się nogami od ziemi, trochę jak na dziecięcym rowerku biegowym.
To właśnie dlatego rok 1817 bywa podawany jako data wynalezienia roweru, choć z dzisiejszego punktu widzenia był to dopiero pierwszy krok. Drezyna miała dwa koła ustawione jedno za drugim i kierownicę, czyli cechy, bez których trudno dziś wyobrazić sobie rower. Brakowało jednak napędu, hamulców w nowoczesnym rozumieniu i wygody.
1817 to najważniejsza data w historii roweru, ale nie data narodzin roweru w dzisiejszej formie. To moment, w którym pojawił się pierwszy sensowny pojazd dwukołowy z układem „jedno koło za drugim”.
Dlaczego drezyna powstała właśnie wtedy
Wynalazki zwykle nie biorą się z próżni. Na początku XIX wieku Europa szukała tańszych i sprawniejszych sposobów przemieszczania się. Konie były drogie w utrzymaniu, a drogi pozostawiały sporo do życzenia. Każdy pomysł, który pozwalał poruszać się szybciej niż pieszo, budził zainteresowanie.
Na historię roweru wpłynęły też problemy gospodarcze i żywnościowe po erupcji wulkanu Tambora w 1815 roku. Skutki klimatyczne doprowadziły do nieurodzaju, a to przełożyło się również na kłopoty z utrzymaniem koni. Drezyna nie zastąpiła od razu transportu konnego, ale pokazała, że pojazd napędzany siłą człowieka może mieć sens.
Od maszyny biegowej do roweru z pedałami
Kolejny ważny etap nastąpił w latach 60. XIX wieku. Wtedy we Francji zaczęto montować pedały przy przednim kole. Z tym rozwiązaniem wiąże się nazwisko Pierre’a Michaux, choć wokół autorstwa wciąż toczą się spory. Tak czy inaczej, właśnie wtedy pojawił się pojazd, który coraz bardziej przypominał rower, a coraz mniej drezynę.
Maszyny z pedałami były wykonywane głównie z drewna i metalu. Jeździły twardo, głośno i raczej nie dawały wielkiego komfortu. Nie bez powodu nazywano je czasem „kościotrzęsami”. Mimo to był to przełom, bo po raz pierwszy nogi napędzały koła bez kontaktu stóp z ziemią.
- 1817 – drezyna Karla von Draisa
- ok. 1860–1865 – pierwsze pedały przy przednim kole
- lata 70. XIX wieku – popularność bicykli z wielkim przednim kołem
- 1885 – „safety bicycle”, czyli układ zbliżony do współczesnego roweru
Era bicykla: szybciej, ale mniej bezpiecznie
W drugiej połowie XIX wieku pojawił się bicykl, dziś łatwy do rozpoznania dzięki ogromnemu przedniemu kołu i małemu tylnemu. Taki układ nie był kaprysem konstruktorów. Im większe przednie koło, tym większy dystans można było pokonać po jednym obrocie pedałów, bo pedały były połączone bezpośrednio z osią tego koła.
Bicykl dawał większą prędkość, ale miał też poważną wadę: był niebezpieczny. Siedzenie umieszczano bardzo wysoko, więc upadki kończyły się często groźnie. Wystarczyła nierówność drogi albo nagłe zahamowanie przedniego koła, by rowerzysta dosłownie przeleciał do przodu.
To był etap ważny, ale przejściowy. Bicykl pokazał, że ludzie chcą jeździć szybciej i dalej, jednak potrzebują pojazdu stabilniejszego. I właśnie z tej potrzeby narodziła się konstrukcja, która wygrała z poprzednimi.
Kiedy rower stał się „nowoczesny”
Za narodziny roweru w formie naprawdę zbliżonej do współczesnej uznaje się rok 1885. Wtedy Brytyjczyk John Kemp Starley zaprezentował model Rover Safety Bicycle. Miał dwa koła podobnej wielkości, napęd łańcuchowy na tylne koło i znacznie niższy środek ciężkości.
To był moment przełomowy nie tylko technicznie, ale też praktycznie. Taki rower był po prostu wygodniejszy i bezpieczniejszy od bicykla. Dało się na nim jeździć bez akrobatycznych umiejętności, a to od razu poszerzyło grono użytkowników.
Niedługo później przyszła kolejna zmiana: pneumatyczne opony. Spopularyzował je John Boyd Dunlop pod koniec lat 80. XIX wieku. Dzięki nim jazda przestała przypominać ciągłe podskakiwanie na kamieniach. W praktyce dopiero połączenie ramy typu safety bicycle, łańcucha i opon z powietrzem stworzyło rower, który można uznać za pełnoprawnego przodka dzisiejszych modeli.
Dlaczego trudno wskazać jednego wynalazcę roweru
W przypadku roweru problem polega na tym, że nie powstał jak żarówka czy telefon w jednym, wyraźnym momencie. To raczej seria ulepszeń. Jedna osoba opracowała układ dwóch kół, inna dodała pedały, jeszcze inna poprawiła napęd i bezpieczeństwo.
Dlatego w różnych źródłach pojawiają się różne odpowiedzi:
- Karl von Drais – za pierwszy pojazd dwukołowy z kierowaniem
- Pierre Michaux i inni francuscy konstruktorzy – za rozwój pedałów
- John Kemp Starley – za stworzenie układu współczesnego roweru
Najuczciwiej powiedzieć tak: rower wynaleziono etapami. Jeśli potrzebna jest jedna data, najlepiej podać 1817 rok. Jeśli jednak chodzi o rower podobny do obecnego, ważniejszy będzie 1885 rok.
Krótka historia wynalazku, który zmienił codzienność
Pod koniec XIX wieku rower przestał być ciekawostką dla pasjonatów techniki. Stał się realnym środkiem transportu. Umożliwiał szybkie przemieszczanie się bez utrzymania konia, bez paliwa i bez wielkich kosztów. To właśnie wtedy zaczął wpływać na codzienne życie miast i wsi.
Miał też znaczenie społeczne. Ułatwił podróżowanie na krótkich dystansach, dał większą niezależność i otworzył drogę do rozwoju sportu kolarskiego. W wielu krajach rower stał się jednym z symboli nowoczesności jeszcze zanim na dobre upowszechodnił się samochód.
Na pytanie, kiedy wynaleziono rower, najlepiej odpowiedzieć prosto: pierwszy rowerowy prototyp powstał w 1817 roku, a nowoczesna forma roweru ukształtowała się około 1885 roku. Między tymi datami mieści się cała krótka, ale zaskakująco bogata historia wynalazku, który do dziś działa na tej samej podstawowej zasadzie.